Từ những ngày đầu thế kỷ XX, khi những trí thức Việt Nam đầu tiên đặt chân đến nước Nga trong hành trình tìm đường cứu nước, đến nay, gần một thế kỷ đã trôi qua. Mối quan hệ giáo dục giữa Việt Nam và Nga không chỉ là hợp tác song phương giữa hai quốc gia, mà còn là hành trình gắn bó giữa con người với con người, giữa văn hóa với văn hóa, và giữa ước mơ với hiện thực. Trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay, việc gìn giữ và phát triển mối quan hệ bền chặt ấy vẫn đang tiếp tục mang lại những cơ hội quý giá cho hàng ngàn sinh viên Việt Nam theo đuổi ước mơ du học Nga.
Từ những bước chân đầu tiên: Đào tạo lý luận cách mạng tại Liên Xô
Ngay từ những năm 1920, khi nước Nga Xô viết vừa ra đời, một số trí thức cách mạng Việt Nam đã được gửi sang đây học tập tại các trường đại học Nga thuộc Quốc tế Cộng sản. Trong số đó, không thể không nhắc tới Chủ tịch Hồ Chí Minh, Tổng Bí thư Trần Phú, Lê Hồng Phong, Hà Huy Tập… Họ là những người đặt nền móng cho dòng chảy giáo dục song phương.
Các trường như Đại học Cộng sản Phương Đông không chỉ giảng dạy lý luận cách mạng mà còn là nơi khơi nguồn cho các hoạt động dịch thuật, xuất bản và biên soạn từ điển Nga – Việt. Đây cũng chính là một trong những viên gạch đầu tiên đặt nền tảng cho sự hình thành và phát triển của việc dạy và học tiếng Nga tại Việt Nam.
Những con số biết nói: Một thời vàng son của giáo dục Xô – Việt
Sau khi hai nước chính thức thiết lập quan hệ ngoại giao vào năm 1950, hợp tác giáo dục đã nhanh chóng được mở rộng. Vào đầu năm học 1951 – 1952, đoàn sinh viên đầu tiên gồm 21 người Việt đã đặt chân tới Liên Xô. Đến đầu thập niên 1990, hơn 30.000 công dân Việt Nam đã được đào tạo ở đây. Họ là sinh viên, nghiên cứu sinh, thực tập sinh, cán bộ kỹ thuật, y tế, quân sự…
Thành tích ấy không chỉ là con số, mà còn là minh chứng cho một hệ thống học bổng chính phủ hoạt động hiệu quả trong nhiều thập kỷ. Trong đó, nổi bật nhất là các học bổng hiệp định, một cơ chế phân bổ ngân sách giữa hai chính phủ nhằm hỗ trợ nhân lực chất lượng cao.
Sự chuyển mình sau năm 1991: Cơ hội mới, thách thức mới
Sau sự kiện Liên Xô tan rã, việc du học Nga có phần chững lại nhưng không vì thế mà chấm dứt. Trong 15 năm sau đó, đã có thêm hơn 20.000 sinh viên Việt Nam tốt nghiệp từ các trường đại học Nga, dưới hình thức học bổng, liên kết trường, hay du học tự túc.
Một bước ngoặt quan trọng xảy ra vào năm 2002, khi Hiệp định đào tạo công dân Việt Nam tại Nga được ký kết. Theo đó, chính phủ Nga cấp học bổng nhà nước mỗi năm cho sinh viên Việt Nam, bao gồm miễn học phí, hỗ trợ ký túc xá, chi phí sinh hoạt và bảo hiểm y tế.
Đến năm 2013, Hiệp định được gia hạn tới năm 2022, tiếp tục khẳng định cam kết sâu rộng của hai nước. Bên cạnh đó, năm 2014, hai bên ký thêm hiệp định hợp tác trong các lĩnh vực công nghệ cao như vũ trụ, cơ khí, sinh học… mở ra cơ hội học tập ở những ngành mũi nhọn với học bổng toàn phần.
Bức tranh hiện tại: 6.000 du học sinh Việt tại Liên bang Nga
Hiện nay, có khoảng 6.000 sinh viên Việt Nam đang học tập tại Nga. Trong số này, gần 50% học tại thủ đô Moskva, 10% tại Saint Petersburg, và phần còn lại phân bổ tại các thành phố khác như Kazan, Novosibirsk, Tomsk, Vladivostok…
Các lĩnh vực học tập được phân bổ khá đa dạng:
- 30% sinh viên chọn ngành kỹ thuật,
- 20% học kinh tế, quản lý,
- 15% theo học tiếng Nga,
- 10% học các ngành khoa học tự nhiên và chính xác,
- 5% học y khoa,
- số còn lại theo các ngành xã hội, nhân văn, văn hóa, nghệ thuật và nông nghiệp.
Đặc biệt, nhiều sinh viên ưu tú đã theo học tại các trường hàng đầu như:
- Đại học Tổng hợp Quốc gia Moskva M.V. Lomonosov,
- Đại học Kỹ thuật N.E. Bauman,
- Đại học Hóa học D.I. Mendeleev,
- Đại học Y khoa Sechenov…
Các trường đại học Nga này đều là nơi đào tạo ra hàng loạt chuyên gia, kỹ sư, nhà nghiên cứu gốc Việt, sau này giữ nhiều vị trí quan trọng trong hệ thống chính trị, khoa học và kinh tế Việt Nam.
Những cơ hội và trăn trở cho tương lai
Dù vẫn còn sức hút lớn, song số lượng du học sinh Việt Nam tại Nga hiện nay đã giảm so với thời kỳ hoàng kim. Một phần do ngôn ngữ Nga khó tiếp cận với giới trẻ vốn quen với tiếng Anh. Một phần khác do thông tin về học bổng Nga và trường đại học Nga chưa được phổ biến hiệu quả tại Việt Nam.
Tuy nhiên, những nỗ lực hiện đại hóa thông tin, tổ chức Olympic tuyển chọn, tăng cường giảng dạy tiếng Nga tại Việt Nam, cùng sự hỗ trợ từ các cộng đồng sinh viên Việt tại Nga đang từng bước khôi phục và làm mới mối quan hệ này.
Đặc biệt, sự hỗ trợ từ học bổng nhà nước, học bổng hiệp định, hay các chương trình hợp tác liên trường vẫn là động lực lớn giúp các bạn trẻ Việt có thêm cơ hội tiếp cận nền giáo dục chất lượng cao với chi phí hợp lý.