Tôi gặp bà Natalia Shafinskaya – Quyền Giám đốc Trung tâm Khoa học và Văn hóa Nga (TTVH Nga) tại Việt Nam – trong một buổi sáng Hà Nội trở gió. Bà đón tiếp tôi bằng một nụ cười đôn hậu, lịch thiệp, đúng kiểu Nga. Trò chuyện cùng bà, tôi không chỉ cảm nhận được sự gắn bó sâu sắc với đất nước Việt Nam, mà còn thấy rõ một nỗi niềm canh cánh về tương lai của tiếng Nga tại đây – một ngôn ngữ từng một thời vang vọng khắp các giảng đường, phòng họp và khu tập thể trí thức Việt Nam.
Trong suốt cuộc trò chuyện kéo dài gần một giờ, câu chuyện của bà Shafinskaya như một lát cắt nhỏ về mối quan hệ giáo dục Việt – Nga, với trục chính là những học bổng Nga, những trường đại học Nga danh tiếng và một thế hệ du học sinh Việt từng làm rạng danh nền tri thức hai nước. Nhưng ẩn dưới đó là một nỗi lo lắng chân thành: liệu tiếng Nga có còn giữ được chỗ đứng trong lòng lớp trẻ hôm nay?
“Muốn tìm được một phiên dịch tiếng Nga giỏi, thật khó!”
Tôi bắt đầu câu chuyện bằng một câu hỏi tưởng như đơn giản, nhưng lại khiến bà trầm ngâm:
– Thưa bà, mối quan hệ Việt – Nga ngày càng khởi sắc, vậy tại sao tiếng Nga lại không còn phổ biến như trước?
“Có lẽ vì những lý do rất thực tế,” bà đáp chậm rãi. “Trước đây, phần lớn trí thức Việt Nam đều từng học ở Liên Xô, họ nói tiếng Nga rất tốt. Nhưng sau này, khi công việc không còn gắn với Nga nữa, họ dần quên đi. Trong khi đó, lớp trẻ giỏi tiếng Nga hiện nay phần lớn lại chọn ở lại nước ngoài sau khi du học.”
Ánh mắt bà trở nên xa xăm: “Chúng tôi – TTVH Nga – thực sự rất khổ khi tìm phiên dịch. Ngay cả khi tổ chức các sự kiện, hội nghị hoặc cần một phiên dịch song ngữ Việt – Nga, cũng phải tìm rất lâu, thậm chí không có. Những người giỏi thì đã lớn tuổi, còn lớp trẻ thì lại chuyển sang học tiếng Anh, tiếng Hàn…”
Học bổng hiệp định và ước mơ của hàng ngàn sinh viên Việt
Tôi hỏi bà về vai trò của Trung tâm trong việc phát triển hợp tác giáo dục giữa hai nước, nhất là trong bối cảnh Bộ Giáo dục và Đào tạo Việt Nam đang đề xuất đưa tiếng Nga trở lại chương trình phổ thông từ lớp 3.
– Bà đánh giá thế nào về chương trình dạy tiếng Nga sớm như vậy?
“Chúng tôi rất ủng hộ! Việc học tiếng Nga từ lớp 3 sẽ tạo ra một thế hệ hiểu biết sâu sắc hơn về ngôn ngữ và văn hóa Nga. Các em sẽ có đủ nền tảng để sau này tham gia các kỳ thi Olympic tiếng Nga, nhận học bổng nhà nước hoặc học bổng chính phủ để du học Nga.”
Theo bà, mỗi năm Liên bang Nga cấp cho Việt Nam gần 1.000 suất học bổng hiệp định. Chỉ tiêu này không chỉ dành cho sinh viên đại học mà còn mở rộng đến bậc cao học, nghiên cứu sinh và thậm chí cả giảng viên. Đây là những suất học bổng quý giá, không chỉ miễn toàn bộ học phí mà còn hỗ trợ sinh hoạt phí.
– Nhưng liệu học sinh Việt Nam hiện nay có đủ năng lực để tiếp cận những suất học bổng ấy?
Bà cười nhẹ: “Về trình độ thì tôi không nghi ngờ gì. Các em rất thông minh. Vấn đề là ở chỗ: có bao nhiêu người thực sự muốn học tiếng Nga?”
Khi Việt Nam từng là “cường quốc” tiếng Nga ở Đông Nam Á
Tôi tò mò hỏi:
– Vậy theo bà, hiện nay tiếng Nga tại Việt Nam đang ở mức độ nào so với các nước khác trong khu vực?
“Việt Nam vẫn là quốc gia có số lượng người nói tiếng Nga nhiều nhất ở Đông Nam Á,” bà khẳng định. “Nhưng tôi lo vì lớp người biết tiếng Nga giỏi đều đã già. Còn các sinh viên từng học ở Nga thì lại không theo nghề giảng dạy, mà chuyển sang các công việc khác – có thể lương cao hơn.”
Rồi bà nói thêm, đầy tiếc nuối: “Giá mà có thêm những người sẵn sàng đứng lớp, dạy tiếng Nga cho thế hệ mới, thì tương lai sẽ khác…”
Hỗ trợ toàn diện từ phía Nga: giáo trình, giảng viên, học bổng
Khi tôi hỏi về khả năng hỗ trợ từ phía Nga, nếu Việt Nam thực sự triển khai dạy tiếng Nga từ bậc tiểu học, bà Natalia nhanh chóng liệt kê một danh sách dài các chương trình.
“TTVH Nga có thể hỗ trợ giáo trình tiếng Nga, tổ chức giờ học mẫu, cử giáo viên bản ngữ dạy tại chỗ hoặc tham gia đào tạo giáo viên Việt Nam. Chúng tôi cũng có các lớp buổi tối, khóa học ngắn hạn ngay tại Trung tâm.”
Đặc biệt, bà nhấn mạnh rằng: “Không có giới hạn về số lượng giáo viên cần đào tạo. Cứ có nhu cầu là chúng tôi sẵn sàng phối hợp!
Cánh cửa đang mở: Học tiếng Việt tại Nga, học tiếng Nga tại Việt Nam
Một điều thú vị khiến tôi bất ngờ là tại Nga, hiện có tới ba thành phố lớn đang giảng dạy tiếng Việt ở cấp đại học. Bà Natalia kể với vẻ tự hào:
“Ngay chính tôi cũng học tiếng Việt ở Liên bang Nga, không phải ở Việt Nam đâu. Và số lượng sinh viên Nga học tiếng Việt hiện nay cũng rất lớn. Chính phủ Việt Nam thậm chí còn cấp 30 chỉ tiêu mỗi năm cho các sinh viên Nga sang Việt Nam thực tập tiếng Việt trong 10 tháng.”
Điều này càng khẳng định mối quan hệ hợp tác song phương không chỉ ở cấp ngoại giao, kinh tế, mà cả văn hóa và giáo dục đang phát triển sâu rộng.