Trong suốt một thời gian dài, tiếng Nga là ngôn ngữ phổ biến ở Việt Nam. Hồi đó, học tiếng Nga không chỉ là lựa chọn của các học sinh, sinh viên mà còn là một phần không thể thiếu trong sự nghiệp của rất nhiều thế hệ người Việt. Thế nhưng, ngày nay, tình trạng “sống mòn” của tiếng Nga đang là một thực tế đau lòng. Có lẽ Khoa Ngôn ngữ và Văn hóa Nga, trường Đại học Ngoại ngữ – ĐHQG Hà Nội là một trong những ốc đảo cuối cùng còn lưu giữ và tuyên truyền thứ tiếng “hiếm hoi” này tại nước ta. Liệu đây có phải là dấu hiệu của sự kết thúc cho một ngôn ngữ từng có sức ảnh hưởng lớn, hay chỉ là một chu kỳ chuyển mùa, chờ đợi sự hồi sinh? Câu trả lời có thể tìm thấy trong việc các trường đại học, các cơ sở đào tạo và những chính sách học bổng đang làm gì để gìn giữ và phát triển ngôn ngữ này.
Tiếng Nga và sự thoái trào đến kỳ lạ ở Việt Nam
Vào thời kỳ cao điểm, khoảng 98% các trường phổ thông ở Việt Nam đều giảng dạy tiếng Nga, và không ít học sinh coi đó là ngôn ngữ của tương lai. Nhưng giờ đây, con số này giảm sút đến mức đáng báo động. Một số chuyên gia cho rằng nguyên nhân là do tiếng Nga không còn phù hợp với xu thế hiện nay, nhất là khi tiếng Anh trở thành ngôn ngữ quốc tế phổ biến, dễ dàng hơn trong giao tiếp và học tập. Tuy nhiên, đó chỉ là một lý do bề ngoài. Vấn đề thực tế lại nằm ở nguồn cung, khi mà nhu cầu học và giảng dạy tiếng Nga tại Việt Nam ngày càng giảm sút.
Khoa Ngôn ngữ và Văn hóa Nga, thuộc Trường Đại học Ngoại ngữ – ĐHQG Hà Nội, hiện đang là một trong số ít các cơ sở giáo dục duy trì giảng dạy và truyền bá tiếng Nga tại Việt Nam. Tuy nhiên, nếu không có những bước đi mạnh mẽ hơn, tiếng Nga sẽ có nguy cơ tiếp tục bị lãng quên, đặc biệt trong bối cảnh ngành giáo dục ngày càng đặt ra các yêu cầu cao về trình độ tiếng Anh. Tình trạng này đang làm cho không ít học sinh, sinh viên có nguyện vọng du học Nga hay tham gia các học bổng nhà nước cảm thấy bối rối và mất đi động lực.
Vị thế của Tiếng Nga trên thế giới
Mặc dù ở Việt Nam, tiếng Nga đang dần bị thay thế, nhưng ở phạm vi toàn cầu, tình hình lại hoàn toàn khác. Nga vẫn là một quốc gia có sức ảnh hưởng lớn, với khoảng 800 triệu người sử dụng tiếng Nga hàng ngày. Nhu cầu học tiếng Nga ở nhiều quốc gia khác vẫn không ngừng tăng lên, đặc biệt là trong các lĩnh vực như du lịch, ngoại giao, và kinh tế. Học bổng Nga hay các học bổng hiệp định vẫn thu hút sự quan tâm của nhiều sinh viên quốc tế. Do đó, hiện tượng thoái trào của tiếng Nga chỉ là một hiện tượng đặc thù tại Việt Nam.
Tuy nhiên, theo Giáo sư, viện sĩ Viện hàn lâm Giáo dục Nga, V. Kostamarov, một trong những người sáng lập Viện Tiếng Nga Puskin, Việt Nam hiện đang sở hữu một đội ngũ Nga ngữ học mạnh mẽ bậc nhất ở châu Á. Với nền tảng giáo dục vững chắc, nhiều thầy cô giáo đã dành cả cuộc đời mình để giảng dạy và nghiên cứu tiếng Nga. Tuy nhiên, niềm đam mê với ngôn ngữ này đang phải đối mặt với những khó khăn không nhỏ khi xã hội ngày càng ít chú trọng đến việc học tiếng Nga.
Thực trạng và thách thức của Tiếng Nga tại Việt Nam
Một trong những nguyên nhân khiến tiếng Nga gặp khó khăn trong việc duy trì sự phổ biến tại Việt Nam là sự thờ ơ trong chính sách giáo dục và định hướng nghề nghiệp. Những người làm việc trong ngành du lịch Nga, đặc biệt là các hướng dẫn viên, đang gặp phải một tình trạng khó khăn: thiếu hụt nguồn nhân lực có khả năng sử dụng tiếng Nga thành thạo. Tại TP Hồ Chí Minh, chỉ có vỏn vẹn 18 hướng dẫn viên du lịch biết tiếng Nga, trong khi lượng khách Nga đến Việt Nam ngày càng gia tăng. Phần đông những người này đã có tuổi. Hiếm hoi lắm mới bắt gặp một vài bạn trẻ chủ yếu vừa học ở Nga về, còn số tốt nghiệp trong nước gần như không thấy. Đó là hệ quả 15 năm chúng ta thờ ơ với tiếng Nga.
Trong khi đó từ tháng 1/2006-9/2008, lượng khách du lịch Nga đến Việt Nam tăng 50%. Khách Nga nổi tiếng hào phóng, có thói quen tiêu đến những đồng xu cuối cùng. Mức tiêu dùng trung bình của khách Nga cao hơn mặt bằng chung từ 15-30%. Không những thế, nhiều doanh nghiệp Nga đang có chủ trương đầu tư mạnh mẽ vào Việt Nam. Chỉ riêng năm 2007, đã có 50 dự án đầu tư của Nga vào Việt Nam, trị giá 300 triệu USD. Nhiều “ông lớn” của Nga như Gazprom, Siluivoi Mashin và gần đây nhất là tập đoàn viễn thông VimpelCom (mạng Beeline) đang đầu tư các dự án lớn vào Việt Nam. Khó khăn chung của họ là không tuyển dụng được nguồn nhân lực biết tiếng Nga chất lượng cao.
Cần một chiến lược dài hạn cho Tiếng Nga
Chắc chắn, việc phát triển và duy trì tiếng Nga tại Việt Nam không thể chỉ dựa vào sự nỗ lực của một vài cá nhân hay tổ chức. Một chiến lược dài hạn cần phải được triển khai, từ việc tái xây dựng lại hệ thống học bổng chính phủ dành cho các sinh viên học tiếng Nga, đến việc đẩy mạnh các chương trình du học Nga và tạo cơ hội cho các sinh viên Việt Nam tham gia vào các dự án quốc tế. Việc chú trọng đào tạo đội ngũ giảng viên có chuyên môn cao, cũng như tăng cường hợp tác giữa các trường đại học Nga và Việt Nam, sẽ là chìa khóa để tiếng Nga không bị lãng quên.
Tiếng Nga, dù đang ở trong giai đoạn khó khăn tại Việt Nam, nhưng không thể phủ nhận rằng ngôn ngữ này vẫn mang lại nhiều cơ hội cho các thế hệ trẻ. Các gói học bổng Nga, các cơ hội du học và làm việc tại các doanh nghiệp Nga đang trở thành một yếu tố quan trọng đối với sự nghiệp của không ít sinh viên. Nếu có sự quan tâm đúng mức từ cả xã hội và nhà nước, có lẽ tiếng Nga sẽ không chỉ “sống mòn” mà còn có thể hồi sinh mạnh mẽ, tạo ra cơ hội phát triển không chỉ cho cá nhân mà còn cho cả nền kinh tế đất nước.